درباره جمعیت طلوع بی نشان ها

تاریخچه کارتن‌خوابی

در هر جامعه‌ای کارتن‌خواب عموماً به عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین و حاشیه‌ای‌ترین اقشار جامعه شهری به حساب می‌آید که توانایی اندکی برای ساماندهی طبیعی زندگی‌اش دارد. شرایط خاص زندگی کارتن‌خواب تمامی فرصت‌های مشارکت در زندگی اجتماعی را از او سلب کرده و از شبکه‌های پیوند دهنده اجتماعی بیرونش می‌سازد. پدیده کارتن‌خوابی در شهرهای بزرگ ایران پدیده نسبتاً جدیدی به حساب می‌آید. از آغاز دوران مدرنیزاسیون در ایران با رشد نرخ مهاجرت به شهرهای بزرگ و افزایش شکاف‌های درآمدی، کلان شهرهای ایران با پدیده‌هایی چون حاشیه‌نشینی، گود نشینی یا کپرنشینی مواجه بوده‌اند، اما کارتن‌خوابی به شکل و گستردگی امروزی آن -خصوصاً در تهران- مساله اجتماعی جدیدی به حساب می‌آید. شاید به همین سبب است که این موضوع چندان مورد بررسی آکادمیک قرار نگرفته و تاکنون عملاً به گزارش‌ها و خبرهای رسانه‌ای محدود مانده است.

مسأله کارتن‌خوابی در تهران از سال ۱۳۸۲ با مرگ چند کارتن‌خواب در سرمای زمستان در خیابان‌های تهران، به عنوان یک معضل جدی اجتماعی در عرصه عمومی مطرح شد. صرف نظر از آمار و ارقام رسمی و تایید و تکذیب‌های مسئولان، هر شهروند تهرانی در زندگی روزمره خود با پدیده کارتن‌خوابی بارها روبه‌رو می‌شود. در ذهن بسیاری از مردم کارتن‌خوابی با اعتیاد گره خورده است و بسیاری از مشاهدات روزمره آنها این فرضیه را تایید می‌کند.

بین کارتن‌خوابی و طرد اجتماعی رابطه‌ای قوی و پیچیده وجود دارد. زیرا کارتن‌خوابی هم معلول طرد اجتماعی است و هم می‌تواند علت آن باشد. باید تأکید کرد که سازوکارهای طردکننده و محرومیت‌ها عموماً بسترساز رشد و پیدایش کارتن‌خوابی هستند.

تاریخچه طلوع

در سال ۱۳۸۴، تعدادی از مهرورزان با ایمان به بهبودی و با نیت حمایت و جلب اعتماد آسیب‌دیدگان اجتماعی و افراد بی‌خانمان و در نهایت کمک به فرایند بهبودی، با توزیع تعداد محدودی غذا در میان آنها، آیینی را پایه‌گذاری کردند که تا امروز هر هفته، سه‌شنبه شب و بدون وقفه با نام «آیین مهرورزی» برگزار‌می‌شود.
جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها از سال 1388 دارای مجوز فعالیت رسمی از وزارت کشور و نهادهای مربوطه است.

«جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها» به عنوان تنها حامی تخصصی در زمینه معضل کارتن‌خوابی، می‌کوشد تا با حفظ و اشاعه «آیین مهرورزی» نگاه جامعه را به موضوع اعتیاد و کارتن‌خوابی تغییرداده و کمک کند تا افراد بیشتری با مشارکت در این فرایند وارد چرخه درمان و بهبودی شوند.
در این فرآیند توزیع غذا درواقع مجال و بهانه‌ای است برای ایجاد ارتباط موثر با افرادی که به طور هم‌زمان با معضل کارتن‌خوابی و بیماری اعتیاد مواجهند.
با این توضیح می‌توان فعالیت‌های طلوع را به دو حوزه اصلی تقسیم کرد.
فعالیت‌های با رویکرد حمایتی و فعالیت‌های با رویکرد اجتماعی

رویکرد حمایتی

مخاطب فعالیت‌های حمایتی طلوع افراد آسیب‌دیده از کارتن‌خوابی هستند. طلوع بر این باور است که مردان، زنان و کودکانی که تجربه زیستی کارتن‌خوابی را دارند قربانی یک فرآیند اجتماعی محسوب می شوند. برای شفاف شدن این موضوع نیاز به تعریف واژه کارتن‌خواب و تعریف واژه قربانی است.

قربانی

در علم جامعه شناسی، وقتی تعداد افراد درگیر با یک رفتار ضد اجتماعی (مثلا ارتکاب جرم یا مصرف مواد مخدر یا میزان طلاق و…) در یک جامعه آماری و در یک بازه زمانی افزایش چشمگیر دارد یا تعداد چشمگیری را شامل می‌شود به این معناست که علاوه بر تصمیم شخصی فرد، بسیاری از فاکتورهای اجتماعی در ورود افراد به این فرآیند دخالت دارند تا جایی که قدرت فاکتورهای اجتماعی بر قدرت تصمیمات فردی برتری می‌یابد و به همین دلیل فرد را قربانی فرآیندهای اجتماعی می‌دانیم.

کارتن‌خوابی

تعریف کارتن‌خوابی در ایران با معنی جهانی بی‌خانمان (Homeless) تفاوت‌های بنیادینی دارد. در ایران بر خلاف سایر نقاط جهان کارتن‌خوابی صرفا حاصل فقر یا شیوه زندگی افراد نیست بلکه حاصل یک طرد تمام عیار اجتماعی است. به این معنی که فرد کارتن‌خواب طی فرآیندی با انجام مستمر رفتارهای ضد اجتماعی(به ویژه اعتیاد) به سطحی از زیست ضد اجتماعی می‌رسد که عموما از سطح تحمل خانواده و جامعه فراتر می‌رود و در گام آخر، خود فرد کارتن‌خواب با پذیرفتن این طرد از شکل اجتماعی جامعه دور شده و به یک شیوه کاملا ضد اجتماعی یعنی کارتن‌خوابی روی می‌آورد.

به عبارتی در تعریف طلوع:
کارتن‌خوابی =  تنهایی + تنهایی + تنهایی

جمعیت طلوع در واقع از افراد آسیب‌دیده ( قربانی) کارتن‌خوابی حمایت می‌کند. این حمایت شامل ۷ مرحله جذب، سرپناه، درمان، آموزش، اشتغال، بازگشت به خانواده و بازگشت به اجتماع است که طی این ۷ مرحله «کارتن‌خوابی» افراد درمان می‌شود و فرد به زیست معمول اجتماعی باز می‌گردد. در اینجا می توان به یکی از مزیت‌های طلوع که تبدیل شدن مددجویان به مددکار در فرآیند حمایتی است، اشاره کرد.

رویکرد اجتماعی

بخش دیگر فعالیت طلوع فعالیت‌های اجتماعی این مجموعه است. این فعالیت‌ها با دو شعار «بی‌تفاوت نباشیم» و «۲ ≠ ۱+۱ ; ۱۱= ۱+۱» می‌کوشد تا با استفاده از ابزارهای آموزش و آگاهی‌بخشی، این باور را در افراد جامعه ایجاد کند که بخش آسیب‌دیده جامعه بخش جدا شده از آن نیست. از یک سو همه افراد ممکن است در برهه‌های گوناگون زمان از این اتفاق آسیب ببینند و حتی خود فرد یا نزدیکانش قربانی همین فرآیند شوند. و از دیگر سوی، همه افراد جامعه نسبت به این آسیب مسئولند و تنها با حمایت و ایستادگی مستمر، عاشقانه، بدون قضاوت و بدون توقع تمامی افراد جامعه می‌توان به ساختن فردایی بهتر و کم‌آسیب‌تر امیدوار بود.

برآیند این دو رویکرد این است که در نتیجه فعالیت‌های حمایتی طلوع، فردی که روزی به عنوان کارتن‌خواب در طلوع مورد حمایت قرار گرفته است، ظرف مدت یک‌سال به فردی تبدیل می‌شود که ضمن پذیرش مسئولیت اجتماعی خود، به بهبود وضعیت اجتماعی هم‌دردان خود کمک و تلاش می‌کند آنها را از چرخه کارتن‌خوابی خارج کند.

در هر جامعه‌ای کارتن‌خواب عموماً به عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین و حاشیه‌ای‌ترین اقشار جامعه شهری به حساب می‌آید که توانایی اندکی برای ساماندهی طبیعی زندگی‌اش دارد. شرایط خاص زندگی کارتن‌خواب تمامی فرصت‌های مشارکت در زندگی اجتماعی را از او سلب کرده و از شبکه‌های پیوند دهنده اجتماعی بیرونش می‌سازد. پدیده کارتن‌خوابی در شهرهای بزرگ ایران پدیده نسبتاً جدیدی به حساب می‌آید. از آغاز دوران مدرنیزاسیون در ایران با رشد نرخ مهاجرت به شهرهای بزرگ و افزایش شکاف‌های درآمدی، کلان شهرهای ایران با پدیده‌هایی چون حاشیه نشینی، گود نشینی یا کپر نشینی مواجه بوده‌اند، اما کارتن‌خوابی به شکل و گستردگی امروزی آن -خصوصاً در تهران- مساله اجتماعی جدیدی به حساب می‌آید. شاید به همین سبب است که این موضوع چندان مورد بررسی آکادمیک قرار نگرفته و تاکنون عملاً به گزارش‌ها و خبرهای رسانه‌ای محدود مانده است.

مسأله کارتن‌خوابی در تهران از سال ۱۳۸۲ با مرگ چند کارتن‌خواب در سرمای زمستان در خیابان‌های تهران، به عنوان یک معضل جدی اجتماعی در عرصه عمومی مطرح شد. صرف نظر از آمار و ارقام رسمی و تایید و تکذیب‌های مسئولان، هر شهروند تهرانی در زندگی روزمره خود با پدیده کارتن‌خوابی بارها روبه‌رو می‌شود. در ذهن بسیاری از مردم کارتن‌خوابی با اعتیاد گره خورده است و بسیاری از مشاهدات روزمره آنها این فرضیه را تایید می‌کند.

بین کارتن‌خوابی و طرد اجتماعی رابطه‌ای قوی و پیچیده وجود دارد. زیرا کارتن‌خوابی هم معلول طرد اجتماعی است و هم می‌تواند علت آن باشد. باید تأکید کرد که سازوکارهای طردکننده و محرومیت‌ها عموماً بسترساز رشد و پیدایش کارتن‌خوابی می‌باشند.

در سال ۱۳۸۴، تعدادی از مهرورزان با ایمان به بهبودی و با نیت حمایت و جلب اعتماد آسیب‌دیدگان اجتماعی و افراد بی‌خانمان و در نهایت کمک به فرایند بهبودی، با توزیع تعداد محدودی غذا در میان آنها، آیینی را پایه‌گذاری کردند که اکنون پس از قریب به ده سال، هر هفته، سه‌شنبه شب و بدون وقفه با نام «آیین مهرورزی» برگزار‌می‌شود.

در حال حاضر «جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها» به عنوان تنها حامی تخصصی در زمینه معضل کارتن‌خوابی، می‌کوشد تا با حفظ و اشاعه «آیین مهرورزی» نگاه جامعه را به موضوع اعتیاد و کارتن‌خوابی تغییرداده و کمک کند تا افراد بیشتری با مشارکت در این فرایند وارد چرخه درمان و بهبودی شوند.

توزیع غذا درواقع مجال و بهانه‌ای است برای ایجاد ارتباط موثر با افرادی که به طور هم‌زمان با معضل کارتن‌خوابی و بیماری اعتیاد مواجهند.

نتیجه و ثمره حضور مستمر مهرورزان طلوع در شب‌های سه‌شنبه، تعداد قابل ملاحظه‌ داوطلبان “پاکی” و “بهبودی” است که هر هفته به همراه گروه توزیع غذا به طلوع برمی‌گردند تا با تکیه بر اراده، ادب و احترام نخستین گام را در جهت تغییر مسیر زندگی خود بردارند.

طلوع در طول این سال‌های خدمت‌رسانی عاشقانه و صادقانه به بی‌پناهان اجتماعی، امروز به پایگاهی استوار و سرپناهی امن در میان آسیب‌دیدگان، معضل کارتن‌خوابی و بیماری اعتیاد بدل شده‌است.
یکی از دغدغه‌های افراد آسیب‌دیده از کارتن‌خوابی پس از بهبودی نداشتن سرپناه است، چرا که به محض ورود آن‌ها به فضای قبلی زندگی، احتمال مصرف دوباره مواد بسیار بالا می‌رود. طبق آمارهای میدانی از 16هزار نفر کارتن‌خواب در سطح تهران، یک هزار زن کارتن‌خواب وجود دارد که حتی ممکن است نوزادی به همراه داشته‌باشند.
جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها با تامین سرپناه برای مردان، پسران نوجوان، دختران و زنان به همراه کودکانشان در سراهای امید، نور، آزاد، نور البرز، بیست، فرشته‌ها و مهر توانسته است امکان بهبودی را برای این افراد آسیب‌دیده اجتماعی ایجاد کند.
تا کنون بیش از 9800 نفر از کارتن‌خواب‌های شهر، با استفاده از این امکان روند بازگشت به زندگی عادی را طی کرده و بهبودیافته‌اند.
اما آن چیزی که کارتن‌خواب را از نیستی نجات می‌دهد، مهرورزی شهروندان است؛ نه سم‌زدایی!
طلوع امیدوار است در سایه آگاهی اجتماعی انسان‌ها و با حمایت‌های همه جانبه این سازمان، هیچ انسانی در ناامنی خیابان‌ها شب را به صبح نرساند.
همچنین تغییر دیدگاه جامعه نسبت به آسیبدیدگان اجتماعی که می‌تواند مهمترین عامل قطع چرخه تولید آسیب باشد، دیگر ماموریت این سازمان است.

جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها اولین سازمان اجتماعی در ایران است که به عنوان تنها حامی تخصصی در زمینه حل معضل کارتن‌خوابی، می‌کوشد با حفظ و اشاعه «آیین مهرورزی» نگاه جامعه را به وضوع اعتیاد و کارتن‌خوابی تغییر دهد و کمک کند تا افراد بیشتری با مشارکت در این فرآیند وارد چرخه درمان و بهبودی شوند.
توزیع غذا درواقع مجال و بهانه‌ای است برای ایجاد ارتباط‌های موثر با افرادی که به‌طور هم‌زمان با معضل کارتن‌خوابی و بیماری اعتیاد مواجه‌اند. نتیجه و ثمر حضور مستمر مهرورزان طلوع، بهبودیافتگانی است که حالا در کنار خانواده‌هایشان زندگی می‌کنند و خود آستین‌ها بالا زده‌اند تا افراد دیگری را که به دلیل بی‌مهری‌ها در جامعه رها شده‌اند، نجات دهند. طلوع پدیده کارتن‌خوابی را حاصل یک طرد اجتماعی می‌داند و طلوع امید؛ عدالت و سازندگی آن چیزی است که برای تحققش در جامعه تلاش می‌کند.
نحوه ارائه خدمات و تعامل جمعیت با خیرین و اعضای داوطلب از یک سو و با مددجوها از سوی دیگر به گونه‌ای است که کرامت انسانی ذی‌نفعان حفظ شود و پاسخگویی،شفافیت مالی و تخصیص منصفانه منابع در جهت ماموریت‌های موسسه و رعایت بهره‌وری و ایجاد ارزش افزوده در پروژه‌ها مد نظر قرار بگیرد.
ترویج استفاده از خرد جمعی و کار گروهی، افزایش کمیت خدمات با حفظ و ارتقاء کیفیت، مستندسازی، انتقال تجربیات و کمک به توانمندسازی موسسات همسو و ترویج فرهنگ کار داوطلبانه و گروهی از اهداف بلند مدت این جمعیت است. جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها با استفاده از دانشی که ماحصل تحقیقات و سال‌ها کار مستقیم با هزاران کارتن‌خواب است و به شاخص ده درصد بهبودی بالای مقطع یک سال از این بیماری دست یافته است و اثبات کرده فرد کارتن‌خواب می‌تواند.

از یک آسیب‌دیده اجتماعی به فعال اجتماعی که در شرایط بحرانی مانند سیل و زلزله و بیماری برای هم‌وطنانش پیام آور امید و مهربانی است؛ تبدیل شود. جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها با راه‌اندازی و ارتقای مرکز اشتغال در تلاش است که ضمن توانمندسازی افراد آسیب‌دیده از کارتن‌خوابی، کمک کند تا فرد هویت اجتماعی و خودباوری از دست رفته‌اش را بازیابد و همچنین حافظ بهبودی و پاکی اش باشد. ماحصل دست کارتن‌خوابها، بهبودیافته‌ها نیز تولیداتی خواهد بود به چرخه کاهش آسیب در جامعه کمک کند.
جمعیت طلوع بی‌نشان‌ها بر آن است با تعریف پروژه‌های پیشگیرانه‌ای چون «کودکانه» و همراهی با کودکان کار و خیابان و کودکان نقاط صفر مرزی ایران و با حضور پویا و موثر در نقاط آسیب‌خیز و قدرت‌افزایی و آموزش کودکان و نوجوانان در معرض آسیب؛ از ورود افراد به چرخه کارتن‌خوابی و اعتیاد جلوگیری کند.